Het zijn niet alleen dialecten. Er zijn drie verschillende talen.
De Sámi-talen behoren tot de Fins-Oegrische tak van de Uralic-taalfamilie. Dit maakt ze verre neven van het Fins en het Ests. Maar ze zijn hun eigen ding. Gesproken door de Sami-bevolking in het uiterste noorden van Finland, Zweden, Noorwegen en het Kola-schiereiland in Rusland, en ze zijn onderling onverstaanbaar. Je kunt het een niet begrijpen als je alleen het ander kent.
Dit onderscheid is belangrijk. Het is geen formaliteit. Voor de Sámi is het een kwestie van identiteit en overleving.
Welke Sámi-taal wordt het meest gesproken?
De Noordelijke Sami is hier de zwaargewichtkampioen. Het wordt gesproken door ongeveer tweederde van alle Sami-mensen. Het grondgebied strekt zich uit tot de meest noordelijke delen van Finland, Zweden en Noorwegen. Als je op zoek bent naar de meest robuuste literaire traditie of de meeste sprekers, dan is dit de belangrijkste focus.
Dan is er Oost-Sami. Deze groep is verdeeld. Sommigen wonen op het Kola-schiereiland in Rusland. De andere bestaat uit twee bijzondere groepen in Oost-Finland: de Inari Sámi en de Skolt Sami.
Zuid-Sami is ongebruikelijk. Het wordt gebruikt door een kleinere bevolking in Midden-Noorwegen en Noord-Midden-Zweden. Het is geografisch geïsoleerd van anderen. En taalkundig? Het is raar.
Waarom klinkt Zuid-Samisch anders
De meeste Sámi-talen hebben dezelfde grammaticale structuren als het Fins. Hun syntaxis is echter veranderd door eeuwenlang contact met Scandinavische talen. Leenwoorden uit Zweden en Noorwegen zijn overal.
Maar de Zuidelijke Sami? Er wordt niet volgens die regels gespeeld.
Het geluidssysteem is heel anders dan dat van zijn buren. Het maakt gebruik van het zogenaamde correlatieve systeem van hoeveelheden. Zo werkt het: het evenwicht tussen klinkers en medeklinkers in de stam van het woord blijft behouden. Als de klinkers lang zijn, moeten de medeklinkers kort zijn. Als de medeklinkers lang zijn, worden de klinkers ingekort. Het is een taalkundige wip.
Dit kenmerk onderscheidt het van de Finse talen van de Oostzee. Hoewel het kenmerken met hen gemeen heeft, kan het er niet nauw mee verwant zijn. Het staat alleen in zijn fonologie.
De strijd om erkenning
Bijna alle Sami-mensen zijn tweetalig. Thuis spreken ze Sámi en in het openbare leven de officiële landstaal (Fins, Zweeds, Noors of Russisch).
Literatuur bestaat. Er zijn kranten. Maar onderwijs? Regering? Dat is waar het dun wordt.
De Sámi-talen missen een uniforme spelling. Er bestaat niet één manier om ze op te schrijven waar iedereen het over eens is. Deze fragmentatie doet pijn. Het maakt het lastig om de lesstof te standaardiseren. Het houdt ze buiten de officiële overheidskanalen. Ze zijn aanwezig, maar zelden sterk.
Dit is de realiteit van de hedendaagse Sámi-talen. Ze zijn veerkrachtig. Ze zijn anders. Maar ze vechten voor ruimte in een wereld die de voorkeur geeft aan één taal per grens.
“Sámi-talen… worden zelden gebruikt in het onderwijs of in de administratie; ze missen ook een uniforme spelling of schrijftaal.”
Kan een taal overleven als deze niet twee keer op dezelfde manier kan worden geschreven? Dat is de vraag die boven elk klaslokaal in Noord-Scandinavië hangt.
