To nie są tylko dialekty. To są trzy różne języki.
Języki lapońskie należą do gałęzi ugrofińskiej rodziny języków uralskich. To czyni ich dalekimi krewnymi Finów i Estończyków. Stanowią jednak niezależną jednostkę. Mówią nimi Samowie na dalekiej północy Finlandii, Szwecji, Norwegii i na Półwyspie Kolskim w Rosji i są wzajemnie niezrozumiałe. Nie zrozumiesz jednego języka, jeśli znasz tylko inny.
To rozróżnienie jest ważne. To nie jest formalność. Dla Samów jest to kwestia tożsamości i przetrwania.
Który język lapoński jest najczęściej używany?
Niekwestionowanym liderem jest tu język lapoński północny. Mówi nim około dwie trzecie wszystkich Lapończyków. Jego zasięg obejmuje najbardziej wysunięte na północ części Finlandii, Szwecji i Norwegii. Jeśli szukasz języka o najbardziej rozwiniętej tradycji literackiej lub największej liczbie użytkowników, to jest to główny nacisk.
Następny jest wschodni Sami. Ta grupa jest podzielona. Niektórzy Samowie żyją na Półwyspie Kolskim w Rosji. Druga część składa się z dwóch specjalnych grup we wschodniej Finlandii: Inari Sami i Skolts.
Południowy lapoński to niezwykły język. Mówi nim mniejsza populacja środkowej Norwegii i północno-środkowej Szwecji. Jest geograficznie odizolowany od reszty. A co z językiem? Jest dziwny.
Dlaczego południowy lapoński brzmi inaczej
Większość języków lapońskich ma te same struktury gramatyczne co fiński. Jednak ich składnia została zmodyfikowana przez wieki kontaktu z językami skandynawskimi. Zapożyczenia ze Szwecji i Norwegii są wszędzie.
Ale południowi Lapończycy? Nie przestrzega tych zasad.
Jego system fonetyczny bardzo różni się od systemów języków sąsiednich. Wykorzystuje tak zwany korelacyjny układ wielkości. Jak to działa: Utrzymuje równowagę pomiędzy samogłoskami i spółgłoskami u podstawy słowa. Jeśli samogłoski są długie, spółgłoski powinny być krótkie. Jeśli spółgłoski są długie, samogłoski są skracane. To jest huśtawka językowa.
Ta cecha odróżnia go od języków fińskich regionu bałtyckiego. Choć ma z nimi pewne wspólne cechy, nie da się go z nimi ściśle wiązać. Jest osamotniony w swojej fonologii.
Walka o uznanie
Prawie wszyscy Samowie są dwujęzyczni. W domu posługują się językiem lapońskim, a w życiu publicznym językiem urzędowym (fińskim, szwedzkim, norweskim lub rosyjskim).
Literatura istnieje. Są gazety. Ale edukacja? Agencje rządowe? Tutaj sytuacja staje się poważna.
Języki lapońskie nie mają jednolitej ortografii. Nie ma jednego sposobu ich napisania, co do którego wszyscy by się zgodzili. Ta fragmentacja jest szkodliwa. Utrudnia to standaryzację materiałów dydaktycznych. Wyklucza ich z oficjalnych kanałów rządowych. Są obecne, ale rzadko silne.
Taka jest rzeczywistość współczesnych języków lapońskich. Są odporne. Są wyjątkowe. Walczą jednak o swoje miejsce w świecie, w którym dla każdej granicy obowiązuje jeden język.
„Języki lapońskie… są rzadko używane w edukacji czy administracji, nie mają też jednolitej ortografii ani języka pisanego.”
Czy język może przetrwać, jeśli nie można go zapisać dwa razy w ten sam sposób? To pytanie wisi nad każdą salą lekcyjną w północnej Skandynawii.
