Adam Hartstone-Rose wiedział, że nie należy oczekiwać od natury zbytniej uwagi podczas zaćmienia słońca. Przynajmniej tak sobie wmawiał w 2017 roku. Był biologiem pracującym na Uniwersytecie Południowej Karoliny i znajdował się w strefie pełnej fazy. Jego zadaniem była obserwacja, jak mieszkańcy miejscowego zoo zareagowali na pochłanianie Słońca przez Księżyc. Jego hipoteza była sucha, logiczna i, jak się okazało, całkowicie błędna. Zaćmienie trwało zaledwie kilka minut. Czy to wystarczy do głębokich zmian w zachowaniu? Być może przechodząca chmura spowodowałaby większy dramat.
Okazuje się, że natura działa inaczej.
„To było niesamowite” – przyznaje teraz Hartstone-Rose. Zachowanie, które zarejestrował, wcale nie było spokojne. Pawiany skuliły się razem. Flamingi otoczyły swoje pisklęta, tworząc krąg ochronny. Żyrafy uciekły. Smok z Komodo kręcił się wokół zagrody, zataczając nieprzewidywalne kręgi. Siamangi (gibony) wydawały dziwne, nietypowe dźwięki. Być może najbardziej zagadkową obserwacją było to, że para żółwi z Galapagos zaczęła się kojarzyć na miejscu.
Jeśli kiedykolwiek zastanawiałeś się, dlaczego zachowanie zwierząt podczas zaćmienia słońca wydaje się tak chaotyczne, nie jesteś sam. Anomalie te nie były przypadkowymi błędami w matrycy biologicznej. Wskazali na coś zupełnie innego.
Czynnik ludzki
Artykuł z 2020 r., którego współautorem jest Hartstone-Rose, nie tylko wymienił te osobliwości; podkreśliła kluczowy czynnik, który często był pomijany przez społeczność naukową. W zoo było tłoczno.
Tysiące ludzi zebrało się, aby popatrzeć w niebo. Oklaskiwali. sapnęli. Spadli na ziemię. Szczerze mówiąc, zachowywali się jak ignorantzy.
Zwierzęta reagowały nie tylko na ciemność. Reagowali na panikę, podekscytowanie i ogromny hałas dziwnych, głośnych ssaków wdzierających się do ich przestrzeni. „Zwierzętami, które zachowują się najdziwniej podczas zaćmienia, są ludzie” – mówi Hartstone-Rose.
Ten element ludzki wyjaśnia, dlaczego dane o zaćmieniach w 2024 roku wyglądały inaczej.
Kanadyjscy naukowcy badali zachowanie zwierząt w ogrodach zoologicznych podczas całkowitego zaćmienia w 2024 roku. Ale był niuans: ogrody zoologiczne zostały zamknięte. Żadnych tłumów. Żadnych wrzeszczących turystów. Wynik? Minimalny chaos. Makaki japońskie z pewnością wspięły się wyżej. Zebry wykazywały pewne oznaki stresu. Ale poza tym zwierzęta zachowywały się spokojnie. Niewiele lub brak reakcji.
Porównaj to z testem terenowym Hartstone-Rose 2024 w zoo w Fort Worth. Było tam mniej gości. Reakcje były stłumione. Potem było zoo w Dallas. Ogromne wydarzenie. Ogromne tłumy. Znacznie silniejsze reakcje.
To wyraźna korelacja. Zwierzęta postrzegają nas tak samo intensywnie, jak my je postrzegamy. Jeśli będziesz zachowywał się jak szaleniec, oni będą zachowywać się szalenie. Jeśli będziesz milczeć, pozostaną na miejscu.
Zegar biologiczny przeciwko stresowi społecznemu
Nie wszystkie reakcje na zaćmienie są spowodowane ludzkim hałasem. Niektóre z nich są zakorzenione w biologii.
W 2025 r. naukowcy opublikowali zakrojone na szeroką skalę badanie w czasopiśmie Science. Przeanalizowali prawie 100 000 odgłosów ptaków zarejestrowanych podczas zaćmienia w 2024 roku. Połowa zarejestrowanych gatunków zaczęła śpiewać poranny refren, gdy niebo zaczęło się rozjaśniać po zaćmieniu. To usterka ich wewnętrznego zegara. Słońce zachodzi, światło gaśnie i powraca. Ptaki zabierają to na świt. Śpiewają.
Owady zachowują się podobnie. Świetliki zaczynają świecić. Pająki tkające kule rozciągają swoje sieci. Postrzegają krótkotrwałą ciemność jako zmierzch.
Te reakcje są przewidywalne. Jednak zachowania stresowe – takie jak łączenie się żółwi z Galapagos w pary lub ucieczka żyraf – są trudniejsze do wyjaśnienia bez kontekstu. Bez uwzględnienia obecności tłumów zdarzenia te zdarzałyby się znacznie rzadziej.
Problem z finansowaniem
Dlaczego nie wiemy na ten temat więcej? Ponieważ zaćmienia są koszmarem w projektowaniu eksperymentów.
Rzadko zdarzają się dwa razy w tym samym miejscu w życiu tej samej osoby. Średni odstęp pomiędzy całkowitymi zaćmieniami w danym punkcie wynosi około 366 lat. Eksperymentu z zaćmieniem nie można powtórzyć. Nie można utworzyć grupy kontrolnej. Brak powtarzalności sprawia, że uzyskanie środków z dotacji jest prawie niemożliwe.
Częściowo z tego powodu Hartstone-Rose przegapiła sierpniowe zaćmienie. Złe warunki obserwacji. Brak funduszy. Tylko praktyczne realia życia naukowca.
Niespodzianki naukowców-obywateli
Pomimo wyzwań logistycznych społeczeństwo jest głodne tych danych.
W 2024 r. do projektu Hartstone Rose dołączyły setki wolontariuszy-amatorów. Rejestrowali zachowanie wszelkiego rodzaju zwierząt – od domowych i hodowlanych po dzikie. Naukowcy nie tylko tropili zwierzęta. Śledzili też ludzi.
Osoby mieszkające bliżej strefy pełnej fazy zgłaszały silniejsze uczucie podziwu. Ale oto co jest zdumiewające: ci, którzy obserwowali zmiany w zachowaniu zwierząt, doświadczyli znacznie większego podziwu. Poczuli się bardziej zainspirowani. Poczuli silniejsze poczucie przynależności do społeczności naukowej.
Wnieśli wkład w naukę. W prawdziwą naukę.
Jeśli planujesz obejrzeć następne zaćmienie, nie patrz tylko w górę. Patrzeć w dół. Zwróć uwagę na swoje otoczenie. Jeśli ty i wszyscy wokół ciebie krzykniecie z zachwytu, zwierzęta to poczują. Mogą być zestresowani. Mogą zachowywać się dziwnie.
Czy reagują na przestrzeń? Może.
A może po prostu na nas reagują? Najprawdopodobniej.
Hartstone-Rose nie jest zainteresowany zimnymi danymi jako takimi. Chce, żeby ludzie dbali o przyrodę. To doświadczenie zaćmienia to haczyk. To świetny sposób, aby stać się częścią świata. Jeśli więc jesteś na zewnątrz i obserwujesz ciemniejące niebo, weź głęboki oddech. Obserwuj ptaki. Obserwuj ludzi.
I pamiętaj: najdziwniejszą rzeczą, która się przytrafi, możesz być ty sam.
