Saramaccaans is niet zomaar een creool. Het is een taalbeest geboren in het vochtige binnenland van Suriname. Deze taal behoort tot de Saramaccaanse en Matawai-volkeren. Het ligt in het noordoosten van Zuid-Amerika. Je kent het land misschien wel als voormalig Nederlands Guyana.
Wat onderscheidt Saramaccaans? Het toont veel meer bewijs van Afrikaanse invloed en minder Nederlandse invloed dan Sranan, een andere creool uit Suriname. De structuur die we vandaag de dag horen, ontwikkelde zich waarschijnlijk in het begin van de 18e eeuw. Maar de fundamenten ervan? Ze liggen in de niet-standaard varianten van het Engels die door Britse kolonisten worden gesproken. Die Britten hadden de macht van 1651 tot 1667.
Kort voordat de Nederlanders in 1667 de macht overnamen, gebeurde er iets ingewikkelds. Ongeveer 200 Portugeessprekende joden uit Brazilië emigreerden. Ze brachten hun slaven mee. Ze stichtten plantages diep in het Surinaamse binnenland. Deze kolonisten en tot slaaf gemaakte mensen namen de plaatselijke Engelse volkstaal over. Die volkstaal werd vervolgens beïnvloed door hun eigen Portugese toespraak.
Hoe is Saramaccaans ontstaan?
Het Saramaccaans ontstond vooral onder de tot slaaf gemaakte en Marron- of ontsnapte slavenpopulaties. Het is ontstaan uit contact tussen Engelse en Afrikaanse talen. Met name de Kwa- en Bantu-taalfamilies speelden een grote rol. Het Portugees dat werd gesproken door Sefardische joden en hun slaven uit Brazilië had ook een grote invloed op de mix.
Net als andere Atlantische creolen evolueerde het geleidelijk. Het ging in de loop van de 18e eeuw steeds meer afwijken van het Engels.
De Atlantische regio kende in de loop van de tijd een gestage toestroom van Afrikanen. De sterftecijfers onder slaven waren zeer hoog. De levensverwachtingen waren zeer kort. Populaties groeiden weinig door reproductie. Deze omstandigheden creëerden een voortdurende vraag naar extra slaven. Ze werden gedwongen het werk van de bloeiende suikerrietindustrie te verrichten.
Vreemd genoeg heeft de literatuur over creoolse talen de ontwikkeling van het Saramaccaans van oudsher bijna uitsluitend geassocieerd met de Marrongemeenschap. Maar dit is waar het interessant wordt. Zoals bij veel andere creolen waren het de plantages die voor de noodzakelijke en voldoende voorwaarden voor de opkomst ervan zorgden.
Marrons leefden in nederzettingen geïsoleerd van plantages. Het is onwaarschijnlijk om aan te nemen dat plantageslaven het Saramaccaans leerden van de Marrons. Ontsnappingen onder de slaven moeten de plantagevariëteiten naar de Marronkolonies hebben gebracht. Niet andersom.
Waarom wordt Saramaccaans als een radicale creool beschouwd?
Saramaccaans wordt beschouwd als een van de meest radicale creolen uit het Atlantische gebied die in Engeland wonen. Het wijkt enorm af van het Engels. Het beschikt over een groter aandeel syntactische patronen die de invloed van de Afrikaanse substraattalen weerspiegelen.
Bovendien vormen Portugese woorden bijna 40 procent van de woordenschat. Dit omvat enkele grammaticale morfemen.
Net als het Papiamentu hanteert ook het Saramaccaans een Afrikaans systeem van toonhoogtes of tonen. Er is een hoge toon, gemarkeerd door een acuut accent. Het onderscheidt zich van een lage toonhoogte.
Denk eens aan deze zin: Mi tá tyá deésí dá dí ómi ‘Ik breng medicijnen naar de man.’
In dit voorbeeld zijn de morfemen tá voor progressief aspect, dá ‘geven’ (opnieuw geanalyseerd als ‘aan’) en ómi ‘man’ Portugees. Het patroon tyá -[zelfstandig naamwoord]-dá voor ‘geven aan’, bekend als seriële werkwoordconstructie, is West-Afrikaans.
Het is een rommelige, mooie botsing van geschiedenissen. Engelse basis. Portugese lijm. Afrikaans skelet.
