De Abaza-taal is niet slechts een voetnoot in de taalgeschiedenis. Het is een levend, ademend communicatiesysteem dat in twee verschillende hoeken van de wereld wordt gesproken. Je vindt het vooral in het westelijke deel van het Kaukasusgebergte. Je hoort het ook in het noordoosten van Turkije.
Dit zijn geen kleine, geïsoleerde zakken. Dit is een significant dialectcontinuüm. Maar het is kwetsbaar.
Abaza behoort tot de Abchazo-Adygische familie. Dit wordt ook wel de Noordwest-Kaukasische taalgroep genoemd. Als je zoekt naar hoe de Abaza-taal werkt, moet je naar de buren kijken. Het is nauw verwant aan Abchazië. Het deelt DNA met Adyghian. Het is verbonden met Kabardian (vaak Circassian genoemd). En het deelt een diepe structurele band met Ubykh.
Dat laatste is belangrijk. Ubych is uitgestorven. Maar zijn geest leeft in de structuur van deze talen.
Het geluid van de bergen
Waarom klinkt Abaza zo anders dan Engels, Spaans of zelfs Russisch?
Het antwoord ligt in de fonologie ervan. Het geluidssysteem is extreem.
De meeste Indo-Europese talen zijn afhankelijk van een mix van klinkers en medeklinkers. Abaza draait het script om. Het heeft een enorme inventaris van onderscheidende medeklinkers. Het aantal klinkers? Minimaal.
Hierdoor ontstaat een geluidsprofiel dat compact is. Wreed. Nauwkeurig.
Voor leerlingen is dit de moeilijkste barrière. Je kunt de uitspraak niet zomaar ‘raden’. De medeklinkerclusters zijn complex. De beperkte klinkers zorgen ervoor dat kleine verschuivingen in de tongpositie de betekenis volledig veranderen.
Het is niet intuïtief. Het vereist gehoortraining.
Geen grammaticale hoofdletters
Hier doorbreekt Abaza de traditionele taalkundige verwachtingen.
In veel talen waarmee u wellicht bekend bent (Latijn, Duits, Russisch) worden grammaticale naamvallen gebruikt. Dit zijn achtervoegsels of veranderingen in woorduitgangen die u vertellen wie wat met wie doet.
Abaza heeft er geen.
“Abaza heeft, net als Abchaz, geen grammaticale naamvallen.”
Dit betekent niet dat de taal structuur mist. Het betekent dat de structuur op een andere manier agglutinerend is. Het is afhankelijk van de woordvolgorde en context. Het is gebaseerd op voor- en achtervoegsels die de persoon en het nummer markeren, en niet op hoofdletters en kleine letters.
Als je probeert te begrijpen welke talen verwant zijn aan het Abchazisch : Abaza is de dichtstbijzijnde broer of zus. Ze delen deze structuur zonder hoofdletters. Het is een bepalend kenmerk van de Noordwest-Kaukasische groep.
Geschreven en gesproken
Een veel voorkomende misvatting is dat minderheidstalen slechts mondelinge tradities zijn.
Abaza is geschreven. Het wordt gesproken.
Deze dubbele aanwezigheid is van belang. Het betekent dat er middelen zijn. Het betekent dat er leerboeken zijn. Het betekent dat er een geschreven standaard is waarmee sprekers kunnen leren lezen en schrijven.
De schriftelijke vorm is echter niet zo alomtegenwoordig als het Engels. Je vindt het in academische artikelen. Je vindt het in lokale publicaties in Circassiaanse gemeenschappen. Je vindt het in digitale archieven die proberen de tong te behouden voordat deze vervaagt.
Waarom dit er nu toe doet
De Abaza-taal staat onder druk.
De mondialisering bevoordeelt dominante talen. Het Russisch domineert in de Kaukasus. Turks domineert in Turkije. Abaza wordt vaak naar de marge geduwd. Er wordt thuis gesproken. Het wordt gesproken op dorpspleinen. Maar het wordt zelden gesproken op scholen of in andere landen
