Jest to jedyne zachowane echo języka używanego w południowo-zachodniej Europie przed przybyciem Rzymu. Język baskijski nie tylko przetrwał romanizację; nie zgadza się zniknąć. Łacina wchłonęła prawie wszystkie inne języki regionu w II i I wieku p.n.e., ale baskijski przetrwał. Dziś stał się formą izolatu językowego. Nikt nie wie dokładnie, z czym jest związany. Nie ma żyjących krewnych.
Językiem tym mówi się na obszarze około 3900 mil kwadratowych, który rozciąga się przez granice Hiszpanii i Francji. To około 10 000 kilometrów kwadratowych. Chociaż szacunki są różne, znaczące społeczności mówców istniały także w innych regionach obu Ameryk i Europy. Według danych z początku XXI wieku liczba rodzimych użytkowników tego języka zbliża się do miliona. Większość z nich jest dwujęzyczna i swobodnie mówi po baskijsku, hiszpańsku lub francusku.
W Hiszpanii region ten obejmuje Gipuzkoa, część Vizcaya, Nawarra i część Alava. We Francji koncentruje się w departamencie Pyrenees-Atlantiques. Nosiciel nazywa siebie „Euskalduna”. Nazwa pochodzi od słowa Euskara, które oznacza sam język. Oficjalny status przyszedł i szybko minął. Został uznany podczas hiszpańskiej wojny domowej w latach 1936–1937. Wraz z publikacją konstytucji z 1978 r. język baskijski wraz z kastylijskim hiszpańskim ponownie uzyskał oficjalny status w Kraju Basków.
Tajemnica pochodzenia
Dlaczego język baskijski jest tak niezwykły dla lingwistów? Bo nie mieści się w ogólnie przyjętych modelach. W XIX wieku językoznawca Louis-Lucien Bonaparte zidentyfikował osiem różnych dialektów. Różnice te nie są na tyle poważne, aby utrudniać wzajemne zrozumienie, ale są zauważalne.
Naukowcy próbowali połączyć język baskijski ze wszystkim. Niemiecki językoznawca Hugo Shewhart wysunął ideę genetycznego powiązania między wymarłym językiem iberyjskim a językami afroazjatyckimi. Ten pomysł jest interesujący. W systemie dźwiękowym jest kilka uderzających zbiegów okoliczności. Jednak głębsze badania wykazały, że to podobieństwo może wynikać raczej z długotrwałego kontaktu niż ze wspólnego pochodzenia. Bliskość języka baskijskiego nie czyniła tekstów iberyjskich bardziej zrozumiałymi. Późniejsze badania wykazały również, że języki afroazjatyckie nie mają wspólnych cech językowych.
Niektóre cechy wskazują na związek z językami kaukaskimi. Jednak to połączenie nie zostało potwierdzone. Baskijczyk pozostaje izolatką. Jedyny ocalały w morzu języków indoeuropejskich.
Historia oporu
Na początku naszej ery dialekt baskijski był używany zarówno na północ, jak i na południe od Pirenejów. Rozprzestrzenił się aż do Doliny Aran w północno-wschodniej Hiszpanii. Ostatecznie rząd rzymski w tych regionach upadł. Ta usterka mogła uratować dialekt. Bez silnej władzy centralnej narzucającej łacinę, język baskijski miał pole do rozwoju.
Język rozprzestrzenił się na południowy zachód i na obszar, który stał się Waskonią. Dotarł do Starej Kastylii i regionu Rioja Alta w pobliżu Burgos. Ale nie wszyscy użytkownicy języka baskijskiego mieli tyle szczęścia. Osoby posługujące się językami romańskimi odcięły wschodnie dialekty. W średniowieczu baskijski miał trudności jako język pisany. Był to język wsi, a nie miasta. W dokumentach dominowała łacina. Języki romańskie i oksytańskie Nawarry przejęły władzę w Królestwie Nawarry.
Od X wieku język baskijski stopniowo ustępuje miejsca kastylijskiemu hiszpańskiemu. Jednak na północy Francuzi stali się bardziej nowoczesnym konkurentem. Powierzchnia północnego regionu baskijskojęzycznego jest w przybliżeniu taka sama jak w XVI wieku.
Od tradycji ustnej do jednolitego standardu
Rzymskie inskrypcje w południowo-zachodniej Francji zawierają kilka imion o wyraźnych baskijskich korzeniach. Są to najwcześniejsze ślady pisma. Po roku 1000 n.e. zapisów jest coraz więcej. Składają się głównie z nazw, ale zawierają także frazy i zdania. Pierwsza drukowana książka baskijska ukazała się w 1545 r. To zapoczątkowało ciągłą tradycję pisania.
Literatura rozkwitła dopiero w XX wieku.
Do tego czasu nie było ono ani bogate, ani różnorodne.
Od początku XIX w. nasiliła się walka o przetrwanie, zwłaszcza w ośrodkach przemysłowych. Walki toczyły się w sercu Kraju Basków i na jego granicach.
Społeczność poczyniła znaczne wysiłki, aby włączyć język baskijski do prywatnego szkolnictwa podstawowego. Trzeba to przekazać następnemu pokoleniu.
Pojawiły się standardy pisane. Nazywa się Euskara Batua. Oznacza „zjednoczony baskijski”. Jest powszechnie akceptowane. Nie powszechnie, ale wszędzie. Dał głos fragmentarycznym dialektom.
Pytanie nie brzmi, jak język baskijski przetrwa w następnym stuleciu. Pytanie jak to się zmieni. Dialekty łączą się. Standaryzacja jednoczy. Młodzi mówcy używają go inaczej niż ich dziadkowie. Język żyje, ale zmienia się na naszych oczach.
Zasady wymowy baskijskiej
Z fonetyką języka baskijskiego nie ma problemów. Jeśli mówisz po hiszpańsku, rozpoznasz ten system: jest on ściśle regulowany. Rezerwa fonemiczna jest niewielka. Zbiory spółgłosek? Są ściśle ograniczone. Nie ma tutaj przypadkowych kombinacji. Według językoznawstwa historycznego zbitki takie jak tr, pl, dr, bl mogły nie istnieć w języku ponad 2000 lat temu.
Podstawy są proste. Istnieje pięć czystych samogłosek. Dwa rzędy spółgłosek wybuchowych. Jeden rząd dźwięczny (b, d, g ) często nie ma pełnych słów wybuchowych; drugi jest bezdźwięczny (p, t, k ). Spółgłoski nosowe są standardowe: m, n, podniebienne ñ. Tak, pisownia języka baskijskiego jest taka sama jak w języku hiszpańskim. Nie jest to jednak tylko kopia.
Dwa rytmy: L i R
W języku baskijskim istnieją dwa typy l. Regularne poziome l. Po tym następuje „pyszny” dźwięk, podobny do lli w słowie „milion”. Pomyśl o tym jako o l + y. Jeszcze nie r. Spróbuj dotknąć czubkiem języka podniebienia. Porównaj to z toczącym się rr. Różnica jest fizyczna. Polega na ruchu języka.
Gwizdanie: dlaczego jest ważne w nauce
Tutaj zaczyna się zabawa. W języku baskijskim dźwięki gwiżdżące dzieli się na dwie grupy: wierzchołkową (od czubka języka) i laminalną (od środka lub tyłu języka). Ta różnica zmienia wszystko. To nie jest tylko szczegół fonetyczny. To filar strukturalny.
Weźmy literę z. To jest oznaczenie szczeliny laminalnej. Kombinacja liter tz oznacza afrykat blaszkowy. Porównaj z wierzchołkowym s i ts. Dźwięk s powyżej brzmi jak kastylijski s. Różnica jest oczywista.
Tarciu towarzyszy tarcie. Powietrze przechodzi przez wąską szczelinę. Bez całkowitego zatrzymania się. Affrykaty zaczynają się jako elementy wybuchowe, a kończą jako frykaty. Zapamiętaj ch w słowie „kościół”. Zaczyna się od zamknięcia, uwalnianego poprzez tarcie.
Dźwięk „x” i zdrobnienia
W języku baskijskim występuje również gwiżdżący dźwięk, który można nazwać „syczeniem”. Jest zapisywany jako x i tx. Dźwięki te odpowiadają angielskim sh i ch. Dlaczego to jest ważne? Kontekst.
Dźwięki te często niosą ze sobą podtekst emocjonalny. Mają na myśli „mały” lub „uroczy”. Porównaj:
- Hazle oznacza „miotłę”.
-
hexur oznacza „małą kość” (zwłaszcza ość ryby).
-
sagu oznacza „szczura”.
- xagu oznacza „mysz”.
Przejście od s do x lub od h do h +samogłoska nie jest przypadkowe. Skala się zmienia. To sprawia, że rzeczy są mniejsze. Albo jeszcze słodszy. Jest to narzędzie gramatyczne udające intonację. Dźwięki podniebienne ll i ñ działają w ten sam sposób. Łagodzą swoje słowa. Dodają niuanse, których nie mają standardowe spółgłoski.
Złożoność dialektów wschodnich
Nie wszystkie języki baskijskie brzmią tak samo. Najbardziej wysunięty na wschód dialekt Suledin jest jeszcze bardziej złożony. Szóstą samogłoskę nabył w drodze rozwoju wewnętrznego lub kontaktu z sąsiednimi językami. To jest zaokrąglone e lub i. Istnieją również samogłoski nosowe. Dźwięczne szczeliny zębowe występują w miejscach, w których normalnie nie występują. Ciche przydechowe głosy wybuchowe również pojawiają się cicho.
Kluczem są tutaj aspiracje. Lekki wydech powietrza towarzyszący spółgłoskom wybuchowym. Na początku słowa? Między samogłoskami? Może być słyszalny błędny dźwięk „h”. Ta funkcja była kiedyś powszechna. Teraz jest to typowe tylko dla dialektów północnych. Jednak nadal istnieje. Jest zachowany w proponowanej standardowej formie języka baskijskiego.
Dlatego „standardowy” baskijski, którego uczy się z podręczników, może brzmieć wyraźniej niż baskijski używany na obszarach górskich. Fonetyka nie jest statyczna. Ona oddycha. Ona się zmienia.
Dlaczego to rozróżnienie jest przydatne
Jeśli uczysz się języka baskijskiego, segmentacja gwizdów nie wchodzi w grę. z i s nie są zamienne. Znaczenie będzie inne. Składnia ulegnie zmianie. Warstwy szczelinowe i afrykaty (z, tz ) tworzą system fonetyczny. Powyższe dźwięki (s, ts ) tworzą kolejny system dźwiękowy. Wymieszaj je, a szybko zauważysz różnicę.
Po prostu użycie x i tx daje skrót. Chcesz brzmieć bardziej naturalnie?
Ergatywny chwyt
Gramatyka baskijska to coś więcej niż tylko przestrzeganie zasad. Musimy przyjrzeć się temu, kto co robi inaczej. Język jest ergatywny. Oznacza to, że podmiot czasownika przechodniego traktujemy inaczej niż podmiot czasownika nieprzechodniego.
W języku angielskim temat jest tematem. Kropka. Jednak w języku baskijskim musisz dodać przyrostek -k, jeśli chcesz zrobić coś innego. Spójrz na wyrażenie oinak zerbitzatzen du eskua („noga jest dobra dla ramienia”). Oinak to „noga”. Dzieli się na oin (stopa), -a (przedimek określony) i -k (znacznik błędny). -k wskazuje, że noga jest czynnikiem aktywnym.
Ale w drugim wersecie, eta eskuak oina („ręce służą stopom”), ręce pełnią służbę, więc eskuak (ręka) zmienia się na -k. W drugim zdaniu w słowie oima (noga) brakuje -k. Dlaczego? Ponieważ nogi są przedmiotami. Dostają akcję.
A co jeśli nie ma obiektu? A co jeśli czasownik jest nieprzechodni? Następnie znacznik znika. Weźmy pod uwagę sabelak jaten ez ba du, Sabela Bera ihartuko da („Jeśli żołądek nie je, sam żołądek wyschnie”). Sabelak ma -k, bo brzuch zjada. Ale w drugiej części sabela (żołądek) po prostu istnieje. To się kończy. Tutaj nie ma -k. W tym języku mały przyrostek oddziela aktorów od doświadczających.
Czasownik jako podsumowanie
Podczas gdy znaczniki rzeczowników dotyczą sprawczości, czasowniki zajmują się wszystkim innym. Baskijskie czasowniki skończone mają potężną siłę. To nie tylko pokazywanie czasu. To jest streszczenie całej propozycji. Zmienia się jednocześnie osoba, liczba, nastrój, głos i napięcie.
Jedna forma czasownika może jednocześnie odnosić się do podmiotu, dopełnienia bezpośredniego i dopełnienia pośredniego. Aż trzy osobiste instrukcje zawarte w jednym słowie. Weź du. Oznacza to „on to ma”. Spójrzmy na przykład dio. Oznacza to „on ma to dla siebie”.
Spójrz na to zdanie: oinari ez dio eskuak kolperik emaiten („ręka nie uderza w nogę”). Czasownik dio ma podmiot trzeciej osoby, dopełnienie bezpośrednie i dopełnienie pośrednie (oinari = stopy).
Większość czasowników używa również form złożonych. Erori da dosłownie oznacza „upadł”, ale jego funkcją jest „upadł”. Jaten du oznacza „on to zjada”. Granica między ciągłym działaniem a stanem ukończonym jest często zatarta ze względu na strukturę czasownika. Jeśli mówisz do kogoś bezpośrednio, relacja może być wbudowana w samą formę czasownika.
Adres do słuchacza
Język baskijski ma trzecią ważną cechę. To jest alfa. To nie jest opcja. Kiedy używasz znanego zaimka cześć („ty”), czasownik musi odpowiadać płci osoby, do której się zwracasz.
Załóżmy, że chcesz powiedzieć: „Nie wiem”.
* Ez dakit jest formą neutralną.
* Ez zekiat jest używane, gdy zwracamy się do mężczyzn.
* Ez zekinat jest używane, gdy zwracamy się do kobiet.
Podczas każdej interakcji musisz mieć świadomość płci odbiorców. W dialektach północno-wschodnich zasada ta dotyczy także formy grzecznościowej zu. Nie możesz po prostu rozmawiać. Musisz ustawić się w stosunku do drugiej osoby.
Nakładanie przyrostków
Niektóre stare przedrostki nadal istnieją, ale są teraz martwe. Baskijski jest językiem przyrostków. Buduje słowo na zewnątrz.
Istnieje ważny system fleksji, który wykorzystuje przyrostki lub postpozycje do wskazania wielkości liter i liter. Etxea to „dom”. Etxe berria – „nowy dom”. Etxe berriari – „do nowego domu”.
Te przyrostki mogą się nakładać. Teoretycznie możesz nadal dodawać końcówki dzierżawcze, aby wskazać własność. W języku angielskim jest podobny do „guzika od płaszcza syna majora z Yorku”, ale jest czystszy. Baskijski używa końcówki -(r)en dla określenia „nie”. Dołączony do rzeczownika. Możesz kontynuować.
Przyrostek obsługuje również podporządkowanie. da to „desu”. den to „który jest”. Dena to „to, co jest”. Denean oznacza „kiedy”, dosłownie „w tym, co jest”, co oznacza określony czas. Ordu (czas) jest domniemanym poprzednikiem.
Przedrostki obsługują również negację i warunki. Ez du jaten oznacza „on nie je”. Dodaj ba (jeśli), aby otrzymać jaten ez ba du („jeśli on nie je”). Konstrukcja jest odwrócona. Język kręci się wokół logiki zdań.
Zapożyczone korzenie, lokalna tożsamość
Pomimo presji ze strony otaczających je języków przez 2000 lat, baskijski pozostał centralny. Jest uparty. Ale pożyczył.
Języki romańskie mają ogromną liczbę zapożyczeń. W wielu zachowały się ślady starożytnej łaciny.
* Piec (pokój) pochodzi od łacińskiego słowa pax, pacis.
* Rower (żywica) pochodzi od łacińskiego słowa pix, picis.
* Errege (król) pochodzi od łacińskiego słowa rex, regis.
Wbrew powszechnemu przekonaniu zapożyczenia z nieromańskich języków indoeuropejskich są rzadkie. Język wchłonął to, czego potrzebował ze świata romańskiego, ale odrzucił genetyczny wpływ szerszej rodziny języków indoeuropejskich.
Proces pochodny jest nadal aktywny. Język baskijski używa zapożyczonych przyrostków do tworzenia nowych słów. Rzeczowniki można również łączyć. Bizkar-hezur oznacza „kręgosłup” (dosłownie „kręgosłup”). Ta formuła jest żywa.
Jednak wkład języka baskijskiego w język hiszpański, oksytański, francuski i angielski jest minimalny. To jednokierunkowa ulica słownictwa. Jednak imiona baskijskie można znaleźć w całej Hiszpanii i Ameryce Łacińskiej. Alana Sinena. Bolivara. Echeveria. Guevary. Nazwa była żartem. Pozostaje język.