Nieuw onderzoek waarbij gebruik wordt gemaakt van kunstmatige intelligentie heeft mogelijk net decennia van kunsthistorische consensus over een van de meest raadselachtige werken van de Spaanse Renaissance tenietgedaan: El Greco’s The Baptism of Christ.
Jarenlang hebben geleerden ervan uitgegaan dat dit monumentale schilderij nog niet af was ten tijde van de dood van de meester in 1614, waarschijnlijk voltooid door zijn zoon, Jorge Manuel, en verschillende werkplaatsleerlingen. Een recente studie suggereert echter een andere realiteit: dat het schilderij veel samenhangender kan zijn en grotendeels het werk van El Greco zelf is.
Het microscopische detectivewerk
De traditionele kunstgeschiedenis is afhankelijk van ‘kennerschap’: het vermogen van experts om de hand van een kunstenaar te identificeren door penseelstreekstijlen en textuurpatronen te analyseren. Hoewel effectief, is deze methode subjectief en kan leiden tot discussies over de vraag of een werk een ‘solomeesterwerk’ of een ‘atelierproduct’ is.
Om verder te gaan dan de menselijke subjectiviteit, wendden onderzoekers onder leiding van Andrew Van Horn van Purdue University zich tot machine learning. Hun aanpak omvatte:
– Microscopische analyse: Onderzoek van de textuur van verf met de resolutie van één penseelhaar.
– Patroonherkenning: Gebruik van een AI-model dat is getraind op schilderijen van studenten om ‘handtekeningen’ te detecteren in de manier waarop verf wordt aangebracht.
– Vergelijkende tests: De AI vergeleek De doop van Christus met Christus aan het kruis met Landschap, een werk dat algemeen wordt aanvaard als uitsluitend van El Greco.
Hoewel de AI bevestigde dat Christus aan het kruis het werk van één hand was, onthulde de analyse van The Baptism een onderliggende uniformiteit tussen segmenten waarvan voorheen werd gedacht dat het het werk van verschillende kunstenaars was. Op microscopisch niveau leek de ‘hand’ van de schilder veel consistenter dan het blote oog kon waarnemen.
Waarom dit belangrijk is voor de kunstgeschiedenis
In de Renaissance was het ‘werkplaatsmodel’ de industriestandaard. Meesters gaven leerlingen opdracht om pigmenten te mengen, doeken op te spannen en secundaire details in te vullen. Onderscheid maken tussen het penseel van een meester en de nabootsing van een leerling is een van de moeilijkste uitdagingen in het veld.
Als de bevindingen van de AI kloppen, suggereert dit twee fascinerende mogelijkheden:
1. Technische variatie: El Greco heeft mogelijk verschillende gereedschappen of penselen gebruikt voor verschillende delen van de compositie.
2. Fysieke achteruitgang: De variaties die door het menselijk oog worden waargenomen, kunnen feitelijk het gevolg zijn van de ouder wordende handen van de kunstenaar, en niet van de aanwezigheid van andere schilders.
“Wat ons helpt is dat we op heel kleine schaal kunnen kijken, en dus dingen kunnen zien die je misschien niet met het blote oog kunt zien”, zegt hoofdauteur Andrew Van Horn.
Een opmerking van wetenschappelijke voorzichtigheid
Ondanks de opwinding dringt de wetenschappelijke gemeenschap aan op getemperde verwachtingen. Deskundigen van MIT en de Universiteit van Oregon hebben in het huidige onderzoek op verschillende kritische beperkingen gewezen:
– Kleine dataset: De AI is getraind op een relatief kleine steekproef van 25 schilderijen van studenten, die mogelijk niet de complexiteit van eeuwenoude meesterwerken weergeeft.
– Het mimicryprobleem: Leerlingen zijn specifiek getraind om hun meesters na te bootsen, waardoor het detecteren van handtekeningen ongelooflijk moeilijk wordt.
– Omgevingsfactoren: Eeuwen van conservering, fysieke schade en veroudering kunnen de verftextuur veranderen, waardoor de AI mogelijk in verwarring wordt gebracht.
De toekomst van kunsttoeschrijving
Het doel van dit onderzoek is niet om de kunsthistoricus te vervangen, maar om hem een krachtigere lens te geven. Van Horn voorziet een toekomst waarin AI ‘fantoomkunstenaars’ – leerlingen die zich tussen verschillende workshops verplaatsen – kan volgen door hun unieke, microscopische ‘vingerafdrukken’ te identificeren.
Als deze bevindingen worden gevalideerd door grotere, meer diverse datasets, kunnen ze ons begrip van de laatste jaren van El Greco en de werkelijke waarde van de werken die in zijn studio worden geproduceerd fundamenteel veranderen.
Conclusie: Hoewel AI een overtuigend nieuw spoor heeft opgeleverd dat suggereert dat The Baptism of Christ grotendeels een solowerk van El Greco is, is verdere grootschalige validatie vereist voordat historici de leerboeken officieel kunnen herschrijven.
