Nieuw onderzoek suggereert dat apen, net als mensen, niet simpelweg emoties op hun gezichten weergeven – ze kiezen die, waarbij ze onwillekeurige reacties combineren met opzettelijke sociale signalen. Een studie gepubliceerd in Science toont aan dat zowel de emotionele als de vrijwillige controlecentra van het brein van makaken samenwerken om gezichtsuitdrukkingen te produceren, waarmee tientallen jaren oude aannames over de manier waarop gezichten ware gevoelens onthullen, ter discussie worden gesteld.
De oude theorie versus realiteit
Jarenlang was het dominante idee dat gezichtsuitdrukkingen grotendeels automatisch zijn, een directe output van interne emoties. Deze opvatting kan moeilijk verklaren waarom we een glimlach faken, reacties onderdrukken of onze uitdrukkingen zorgvuldig aanpassen aan sociale situaties. Het nieuwe onderzoek suggereert dat de hersenen niet alleen maar reageren, maar berekenen.
Hoe het onderzoek werkt
Onderzoekers van de Universiteit van Pennsylvania en de Rockefeller Universiteit volgden de neurale activiteit bij resusapen terwijl ze met elkaar, digitale avatars en video’s van andere apen communiceerden. Hun bevindingen toonden aan dat zowel de mediale cortex (verantwoordelijk voor spontane emoties) als de laterale cortex (die vrijwillige acties controleert) betrokken zijn bij alle soorten gezichtsuitdrukkingen.
Dit betekent dat zelfs ogenschijnlijk ‘natuurlijke’ uitdrukkingen deels een bewuste keuze zijn, en niet slechts een onderbuikreactie.
Snelheid en timing zijn belangrijk
De twee hersengebieden werken met verschillende snelheden. De laterale cortex coördineert snelle bewegingen voor soepele sociale interactie, terwijl de mediale cortex langzamer veranderende factoren verwerkt, zoals het beoordelen van dominantiehiërarchieën (“Bedreigt het alfamannetje mij nog steeds?”). Belangrijk is dat neurale patronen voorafgaan aan gezichtsbewegingen, wat aangeeft dat de hersenen uitdrukkingen van tevoren voorbereiden.
Zijn apen manipulatief?
Onderzoekers van de Nottingham Trent Universiteit beweren dat als gezichtsuitdrukkingen deels vrijwillig zijn, ze ‘instrumenten voor sociale beïnvloeding’ kunnen zijn. Dit impliceert dat makaken, net als mensen, hun gezichten strategisch gebruiken om anderen te manipuleren, in plaats van simpelweg eerlijke emoties uit te zenden.
Als dit waar is, roept dit ongemakkelijke vragen op over de oprechtheid van alle gezichtsuitdrukkingen.
Het grotere geheel
Sociaal en evolutionair psycholoog Alan Fridlund suggereert dat de studie een meer gedetailleerde manier biedt om de neurologie van gezichtsuitdrukkingen te onderzoeken. Hij waarschuwt echter dat laboratoriuminstellingen de complexiteit van de communicatie van primaten in het wild mogelijk niet volledig weergeven.
De bevindingen suggereren dat gezichten niet alleen maar spiegels van emotie zijn, maar actieve deelnemers aan sociale spelletjes, waarbij instinct en intentie samenkomen.
Dit onderzoek bewijst niet dat apen opzettelijk elke grimas of grijns plannen, maar het toont wel aan dat gezichtsuitdrukkingen veel complexer zijn dan eerder werd aangenomen. De studie betwist de lang gekoesterde veronderstelling dat gezichten altijd onthullen wat er ‘binnenin’ zit en suggereert dat we emoties kunnen lezen in uitdrukkingen die, althans gedeeltelijk, zijn geconstrueerd voor sociaal effect.
